Czy zwątpienie oznacza, że nie jesteś gotowy?
- emocje, pomoc psychologiczna, psychologia sportu, rozwój osobisty, stres
„Chyba jeszcze nie jestem gotowy/a” – to zdanie pojawia się bardzo często przed ważnymi momentami. Przed zawodami, egzaminem, rozmową o pracę, wystąpieniem publicznym albo decyzją, która może coś zmienić. Czasami wypowiada je osoba, która rzeczywiście potrzebuje jeszcze czasu i przygotowania, jednak bardzo często słyszę je również od osób, które zrobiły naprawdę wiele lub niekiedy wszystko, co było w ich mocy, żeby się przygotować.
Sportowiec, który przez kilka miesięcy realizował plan treningowy, zaczyna przed startem zastanawiać się, czy na pewno da radę. Zawodniczka, która poprawiała swoje wyniki i trenowała konsekwentnie, nagle widzi głównie swoje słabsze strony. Ktoś przed pierwszym ważnym startem myśli: „A może inni są po prostu lepsi?”. Czy takie myśli oznaczają, że ta osoba nie jest gotowa?
Nie zawsze.
Zwątpienie jest częścią ludzkiego doświadczenia. Pojawia się szczególnie wtedy, kiedy coś ma dla nas znaczenie. Gdy zależy nam na wyniku, opinii innych ludzi albo realizacji ważnego celu, nasz umysł zaczyna analizować możliwe zagrożenia. To mechanizm, który ma nas chronić, a niekoniecznie obiektywnie oceniać nasze możliwości.
W psychologii sportu od dawna wiemy, że pewność siebie nie oznacza braku wątpliwości. Albert Bandura, twórca koncepcji poczucia własnej skuteczności, podkreślał, że wiara we własne możliwości nie jest stałą cechą człowieka. Może zmieniać się w zależności od sytuacji, doświadczeń i sposobu interpretowania tego, co się z nami dzieje. Nawet osoby bardzo kompetentne mogą w określonych momentach doświadczać niepewności.
W praktyce sportowej jest to szczególnie widoczne. Zawodnik może być dobrze przygotowany fizycznie, mieć za sobą setki godzin treningu i jednocześnie czuć napięcie przed startem. To, że pojawia się stres albo myśl „nie wiem, czy dam radę”, nie oznacza automatycznie braku przygotowania. Czasami oznacza po prostu, że wydarzenie jest ważne.
Problem pojawia się wtedy, kiedy zaczynamy traktować zwątpienie jak fakt. Myśl „boję się, że sobie nie poradzę” zamienia się w przekonanie „nie poradzę sobie”. A to dwie zupełnie różne rzeczy.
Emocje mogą być informacją, ale nie zawsze są dokładnym opisem rzeczywistości. Strach przed porażką nie jest dowodem, że jesteśmy słabi. Niepewność nie jest dowodem, że brakuje nam kompetencji. Tak samo jak pewność siebie nie zawsze oznacza, że ktoś jest rzeczywiście dobrze przygotowany.
Często zapominamy również, że gotowość nie jest czymś, co pojawia się nagle i daje poczucie pełnej pewności. Bardzo często zdobywamy ją dopiero w działaniu. To kolejne próby, doświadczenia i sytuacje, w których mierzymy się z wyzwaniem, uczą nas, na co naprawdę nas stać.
Wielu sportowców obawia się błędów, jakby były one dowodem braku przygotowania. Tymczasem błąd może być również informacją. Może pokazać, co wymaga poprawy, nad czym warto pracować i jak lepiej przygotować się na kolejne wyzwania.
Oczywiście nie chodzi o to, żeby lekceważyć przygotowanie i działać bez refleksji. W sporcie, podobnie jak w innych obszarach życia, potrzebujemy pracy, planu i odpowiedzialności. Chodzi jednak o to, żeby zaakceptować fakt, że rozwój zawsze zawiera element niepewności. Nie da się nauczyć wszystkiego bez próbowania, a próbowanie oznacza również możliwość popełnienia błędu.
Wielu sportowców próbuje najpierw poczuć się pewnie, a dopiero później działać. Czekają na moment, w którym zniknie stres i pojawi się pełne przekonanie: „jestem gotowy”. Taki moment często jednak nie nadchodzi.
Gotowość bardzo rzadko wygląda jak całkowity spokój i brak obaw. Czasami gotowość wygląda zupełnie inaczej. To zawodnik stojący na starcie z napięciem w ciele, ale pamiętający, ile pracy wykonał. To osoba przed ważną rozmową, która czuje stres, ale mimo tego potrafi mówić o swoich kompetencjach. To ktoś, kto nie ma gwarancji sukcesu, ale decyduje się spróbować.
Warto więc czasami zamiast pytać siebie: „Dlaczego wątpię?”, zapytać: „Co zrobiłem, żeby być przygotowanym?”. Jakie są fakty? Ile czasu poświęciłem na naukę, trening albo rozwój? Czy moje zwątpienie wynika z rzeczywistych braków, czy raczej z tego, że przede mną coś ważnego?
Zwątpienie samo w sobie nie jest przeszkodą. Może być sygnałem, że wychodzimy poza to, co znane. Może przypominać nam o tym, że zależy nam na celu. Nie musi jednak decydować o tym, czy podejmiemy działanie.
Dojrzałość psychiczna nie polega na tym, że przestajemy mieć wątpliwości. Bardziej na tym, że uczymy się działać razem z nimi. Gotowość nie zawsze oznacza poczucie: „na pewno mi się uda”. Czasami oznacza: „nie wiem, jaki będzie wynik, ale zrobiłem wszystko, żeby się przygotować i jestem gotowy spróbować”.
A Ty? Jak rozpoznajesz swoje zwątpienie? Czy traktujesz je jako sygnał, że jeszcze nie jesteś gotowy, czy raczej jako naturalną część drogi do czegoś ważnego?
Źródła:
Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W.H. Freeman.
Feltz, D. L., Short, S. E., & Sullivan, P. J. (2008). Self-Efficacy in Sport. Human Kinetics.