Czym jest stresslaxing?
- pomoc psychologiczna, rozwój osobisty, stres
Coraz częściej słyszę od pacjentów, że odpoczynek przestał przynosić im upragnioną ulgę. Choć świadomie rozumiemy potrzebę regeneracji, moment zatrzymania się paradoksalnie wywołuje u nas niepokój, napięcie i trudną do stłumienia presję działania. To zjawisko zyskało miano stresslaxingu – stanu, w którym próba relaksu, zamiast koić, staje się źródłem stresu i dyskomfortu.
Choć określenie to nie jest terminem klinicznym, odnosi się do dobrze znanego w psychologii zjawiska lęku wywołanego relaksacją (relaxation-induced anxiety). W tym stanie układ nerwowy nie odczytuje wyciszenia jako sygnału do regeneracji, lecz jako zagrożenie wymagające ciągłej gotowości. W rezultacie spokój przestaje być stanem bezpiecznym, a staje się wyzwaniem, z którym trudno się mierzyć.
Stresslaxing najczęściej dotyka ludzi ambitnych, przyzwyczajonych do życia w trybie ciągłego działania – liderek i liderów, perfekcjonistów, osób, które od lat funkcjonują na wysokich obrotach i nauczyły się traktować produktywność jak miarę własnej wartości. Zatrzymanie się rzadko oznacza wówczas ulgę, a częściej pojawia się napięcie i poczucie utraty kontroli.
Kiedy kalendarz nagle się opróżnia, organizm nie przełącza się od razu w tryb odpoczynku. Zostaje napięcie, gonitwa myśli i automatyczne poczucie, że „trzeba coś robić”. Wolny czas łatwo wypełnia się wewnętrznym przymusem działania.
Jednym z wyjaśnień jest to, że przewlekły stres może stać się stanem znanym i przewidywalnym. Ciągłe planowanie, analizowanie i martwienie się daje złudne poczucie kontroli, jakby bycie w gotowości miało chronić przed nieprzewidzianymi sytuacjami. Gdy ta kontrola znika, spokój przestaje być neutralny i zaczyna być odczuwany jako coś niepewnego.
Jak wspomniałam, zjawisko to jest w psychologii określane mianem relaxation-induced anxiety (RIA), czyli lęku wywołanego próbą relaksacji. Badania pokazują, że u części osób świadome wyciszenie organizmu może paradoksalnie prowadzić do wzrostu napięcia zamiast odprężenia, ponieważ układ nerwowy nie przełącza się natychmiast, szczególnie jeśli przez długi czas funkcjonował w trybie wysokiego pobudzenia. Organizm przyzwyczajony do ciągłej aktywności pozostaje w stanie podwyższonej gotowości i nawet, gdy sytuacja się zmienia, poziom pobudzenia nie spada od razu. W rezultacie brak bodźców i nagła cisza mogą być interpretowane przez mózg jako coś nietypowego, a nie bezpiecznego.
Najtrudniejsze w stresslaxingu jest to, że łatwo pomylić go z lenistwem albo brakiem umiejętności odpoczynku. W rzeczywistości często nie chodzi o brak chęci, ale o utrwalony sposób funkcjonowania, w którym działanie i napięcie stały się normą. Gdy znikają zadania, cele i terminy, pojawia się przestrzeń, w której trudno się odnaleźć.
Wyjście z tej pętli zaczyna się od zrozumienia, że opór przed odpoczynkiem nie jest fanaberią ani wadą charakteru. To realna reakcja psychologiczna i biologiczna, której można się stopniowo oduczyć.
Odzyskanie umiejętności odpoczywania wymaga czasu, cierpliwości i odpuszczenia sobie wewnętrznej surowości. To nauka tego, że Twoja wartość nie zależy od tego, jak dużo masz na głowie. Jeśli czujesz, że stresslaxing to Twoje wyzwanie i szukasz sposobów na to, jak bezpiecznie odpuścić kontrolę, zapraszam do drugiej części artykułu.
W kolejnym tekście przedstawię Ci sześć sprawdzonych metod, które pomagają oswoić niepokój związany z odpoczynkiem.
Źródła:
Heide, F. J., & Borkovec, T. D. (1983). Relaxation-induced anxiety: Paradoxical anxiety enhancement following relaxation training. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51(2), 171–182.
Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.