Kapitan też jest zawodnikiem
- psychologia sportu, trening mentalny
Kapitan ma być liderem, wspierać zespół i zachować spokój pod presją. Takie oczekiwania można usłyszeć na wielu boiskach. Tylko ile odpowiedzialności kapitan naprawdę powinien brać na siebie? Odpowiadać za wynik, motywację kolegów, atmosferę, reakcję po niepowodzeniu?
Bycie kapitanem rzeczywiście oznacza dodatkową odpowiedzialność. Kapitan często jest osobą, która zabiera głos, reaguje w trudnych momentach, pomaga zespołowi utrzymać kierunek i reprezentuje drużynę w kontakcie z trenerem czy sędziami. Badania nad przywództwem w sporcie pokazują jednak, że lider zespołu nie musi być jedyną osobą odpowiedzialną za jego funkcjonowanie. Współczesne podejście coraz częściej mówi o przywództwie rozproszonym – różne osoby w zespole mogą pełnić różne funkcje przywódcze, np. zadaniową, motywacyjną czy społeczną.
To ważne, bo kapitan może łatwo zacząć mylić odpowiedzialność z kontrolą. Może odpowiadać za to, jak sam reaguje po błędzie, jak komunikuje się z zespołem i czy zabiera głos, kiedy jest to potrzebne. Nie ma jednak pełnej kontroli nad tym, jak zachowa się każdy zawodnik, ile wysiłku włoży w mecz ani jaki będzie ostateczny wynik.
Ma to znaczenie także w sytuacji stresu. Badania pokazują, że sportowcy radzą sobie z trudnymi sytuacjami na różne sposoby – między innymi poprzez planowanie i podejmowanie działań, stosowanie technik mentalnych czy poszukiwanie wsparcia. Kapitan również nie musi radzić sobie ze wszystkim sam.
Kapitan nie musi być osobą, która zawsze wie, co zrobić, zachowuje spokój i potrafi podnieść wszystkich na duchu. Może powiedzieć trenerowi: „Nie wiem, jak to teraz poukładać”. Może poprosić kolegę z zespołu o rozmowę. Może przyznać: „Po tym meczu jestem naprawdę wkurzony”. Taka szczerość nie musi odbierać mu autorytetu. Wręcz przeciwnie – lider pozostaje człowiekiem, który również doświadcza stresu, presji, rozczarowania czy zwątpienia.
Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy kapitan zaczyna pełnić swoją rolę kosztem własnego funkcjonowania. Jeśli przed każdym meczem koncentruje się przede wszystkim na tym, żeby uspokoić innych, zmotywować zespół i przewidzieć wszystkie możliwe problemy, może zabraknąć przestrzeni na własne przygotowanie do startu.
Kapitan jest przecież nadal zawodnikiem – ma swój poziom pobudzenia, koncentrację, emocje, plan na mecz i własne zadania. Nie przestaje być sportowcem tylko dlatego, że ma opaskę na ramieniu.
Stres może wpływać nie tylko na to, jak zawodnik funkcjonuje na boisku, ale też na jego codzienne życie. W badaniu polskich sportowców akademickich osoby, które odczuwały więcej stresu, deklarowały też niższą satysfakcję z życia. Badanie nie pokazuje, że stres jest bezpośrednią przyczyną tego spadku, ale przypomina, że warto patrzeć na sportowca szerzej niż tylko przez pryzmat jego wyników i występów.
Co pomaga kapitanowi dobrze pełnić swoją rolę, kiedy zaczyna czuć, że odpowiedzialności jest za dużo?
Po pierwsze, warto zadać sobie pytanie: „Za co naprawdę jestem odpowiedzialny, a na co nie mam wpływu?”
Moja komunikacja – tak.
Moja reakcja na błąd – tak.
Moje przygotowanie do meczu – tak.
To, czy kolega wykorzysta swoją szansę – już niekoniecznie.
Ostateczny wynik – również nie w pełni.
Po drugie, warto nie czekać ze wsparciem do momentu, kiedy napięcie jest już bardzo duże. Poszukiwanie wsparcia jest jedną ze strategii radzenia sobie ze stresem identyfikowanych w badaniach sportowców.
Po trzecie, dobrze przyjrzeć się temu, jak w zespole rozkłada się odpowiedzialność. Kto dba o atmosferę? Kto mobilizuje innych? Kto potrafi uspokoić zespół? Kto dobrze organizuje komunikację?
Nie wszystko musi znajdować się w rękach kapitana. Przeglądy badań nad przywództwem sportowym wskazują właśnie na znaczenie wielu liderów i różnych ról przywódczych w jednym zespole.
Z perspektywy trenera oznacza to również, że warto nie zostawiać kapitana samego z oczekiwaniem, że to on ma zadbać o funkcjonowanie całej drużyny. Kapitan potrzebuje jasności co do swojej roli, przestrzeni na własne potrzeby i możliwości korzystania ze wsparcia – tak samo jak pozostali zawodnicy.
Kapitan może brać odpowiedzialność za swoją rolę, nie biorąc odpowiedzialności za wszystko, co dzieje się w drużynie. To nie oznacza mniejszego zaangażowania. Oznacza bardziej realistyczne podejście do własnej roli i własnego wpływu.
Warto więc pamiętać, że kapitan może być jednym z filarów zespołu, ale jednocześnie pozostaje zawodnikiem, o którego dobrostan i gotowość do gry również trzeba zadbać. Ma swoją rolę i odpowiedzialność, jednak nie oznacza to, że powinien brać na siebie wszystko, co dzieje się w drużynie. Nie musi zawsze być spokojny, mieć odpowiedzi na wszystkie problemy ani wiedzieć, jak poradzić sobie z każdą trudną sytuacją. Tak samo jak inni zawodnicy może potrzebować rozmowy, wsparcia czy chwili, żeby poradzić sobie z własnymi emocjami.
Bycie kapitanem nie musi więc oznaczać ciągłego „trzymania” zespołu w ryzach. To także umiejętność zauważania własnych potrzeb, korzystania ze wsparcia i świadomego podejmowania odpowiedzialności tam, gdzie rzeczywiście jest ona potrzebna. Kapitan może być ważnym punktem odniesienia dla drużyny, nie przestając przy tym być po prostu jednym z jej zawodników.
Źródła:
Cotterill, S. T., Loughead, T. M., & Fransen, K. (2022). Athlete Leadership Development Within Teams: Current Understanding and Future Directions. Frontiers in Psychology, 13, 820745.
Litwic-Kamińska, K., & Izdebski, P. (2018). Psychometric properties and validation of SR3S Questionnaire (Strategies of Coping with Stress in Sport). Polskie Forum Psychologiczne, 23(4), 723–742.
Piasecka, A., Minda, M., Kotyśko, M., & Litwic-Kamińska, K. (2018). Poziom odczuwanego stresu a satysfakcja z życia u sportowców akademickich. Medycyna Sportowa, 34(3), 167–173.